Tài liệu thuyết minh du lịch City tour Sài Gòn
Kính thưa quý cô bác, anh chị và các bạn!
Hành trình khám phá khu vực Chợ Lớn – vùng đất mang đậm dấu ấn văn hóa của cộng đồng người Hoa tại Thành phố Hồ Chí Minh, hôm nay sẽ đưa chúng ta đến với một công trình rất đặc biệt.
Giữa những con phố đông đúc, những khu chợ sầm uất, những hội quán cổ kính, những ngôi chùa và miếu mang đậm kiến trúc Trung Hoa, có một công trình tôn giáo nổi bật với tòa tháp chuông cao vút.
Đó chính là Nhà thờ Cha Tam, hay tên chính thức là Nhà thờ Thánh Phanxicô Xaviê. linh mục Pierre d’Assoucai quản nhà thờ có tên Hoa là Đàm Á Tố (Tam An Su), đọc sang âm Việt là Cha Tam
Kính thưa quý vị!
Nếu các hội quán ở Chợ Lớn là biểu tượng cho đời sống văn hóa và tín ngưỡng truyền thống của cộng đồng người Hoa, thì Nhà thờ Cha Tam lại là một câu chuyện hoàn toàn khác.
Đây là nơi chúng ta có thể bắt gặp một sự kết hợp rất thú vị:
Một nhà thờ Công giáo phương Tây;
Được xây dựng giữa khu phố người Hoa;
Mang dáng dấp của kiến trúc Gothic;
Nhưng lại có cổng tam quan, mái ngói âm dương, chữ Hán, câu đối sơn son thếp vàng và những chi tiết kiến trúc Á Đông.
Có thể nói một cách rất ngắn gọn rằng:
Nhà thờ Cha Tam là nơi phương Tây gặp gỡ phương Đông, nơi Công giáo hòa mình vào không gian văn hóa Việt – Hoa của vùng Chợ Lớn.
II. GIỚI THIỆU KHÁI QUÁT VỀ NHÀ THỜ CHA TAM
Kính thưa quý khách!
Nhà thờ Cha Tam có tên chính thức là Nhà thờ Thánh Phanxicô Xaviê, tọa lạc tại khu vực Chợ Lớn, Quận 5, Thành phố Hồ Chí Minh.
Người dân Sài Gòn – Chợ Lớn thường gọi nơi đây bằng cái tên rất thân thuộc: Nhà thờ Cha Tam.
Tên gọi này gắn liền với vị linh mục có công lớn trong việc xây dựng nhà thờ – Cha Phanxicô Xaviê Pierre d'Assou, thường được gọi là Cha Tam.
Cha Tam là một linh mục có nguồn gốc Hoa kiều, sinh tại Macau. Khi đến hoạt động tại khu vực Chợ Lớn, Cha đã dành nhiều tâm huyết cho đời sống tinh thần của cộng đồng Công giáo người Hoa.
Vào cuối thế kỷ XIX, khu vực này vẫn còn nhiều vùng đất hoang. Cha Tam đã mua đất và vận động cộng đồng đóng góp kinh phí để xây dựng một ngôi thánh đường phục vụ người Công giáo, đặc biệt là cộng đồng người Hoa đang sinh sống tại Chợ Lớn.
Nhà thờ được xây dựng và hoàn thành vào năm 1902.
Như vậy, đến nay, công trình đã trải qua hơn một thế kỷ tồn tại, chứng kiến rất nhiều thay đổi của vùng đất Sài Gòn – Chợ Lớn.
III. CHỢ LỚN – KHÔNG GIAN VĂN HÓA CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA
Trước khi tìm hiểu sâu hơn về kiến trúc nhà thờ, chúng ta hãy cùng nhìn vào không gian xung quanh.
Kính thưa quý khách!
Chợ Lớn từ lâu được biết đến là một trong những khu vực có cộng đồng người Hoa sinh sống đông đảo nhất tại Thành phố Hồ Chí Minh.
Qua nhiều thế hệ, cộng đồng người Hoa đã xây dựng tại đây:
Những khu chợ sầm uất;
Các tuyến phố buôn bán;
Những hội quán cổ;
Các ngôi chùa;
Miếu thờ;
Và một đời sống văn hóa vô cùng phong phú.
Trong đời sống tâm linh truyền thống, cộng đồng người Hoa chịu ảnh hưởng mạnh của:
Phật giáo;
Đạo giáo;
Khổng giáo;
Và các tín ngưỡng dân gian.
Chính vì vậy, khi xuất hiện một nhà thờ Công giáo giữa khu vực này, đó đã là một điều rất đặc biệt.
Nhưng điều đặc biệt hơn nữa là nhà thờ không tách biệt hoàn toàn khỏi môi trường văn hóa xung quanh.
Ngược lại, kiến trúc của Nhà thờ Cha Tam đã tiếp nhận rất nhiều yếu tố của văn hóa Á Đông.
Đó chính là lý do vì sao, khi đứng trước công trình này, chúng ta có cảm giác như đang nhìn thấy hai nền văn hóa cùng tồn tại trong một không gian kiến trúc.
IV. CỔNG TAM QUAN – DẤU ẤN Á ĐÔNG NGAY TỪ LỐI VÀO
Kính mời quý khách quan sát khu vực cổng chính của nhà thờ.
Điều ấn tượng du khách đầu tiên khi tham quan nhà thờ Cha Tam Sài Gòn là kiến trúc độc đáo của nhà thờ ngay bởi cổng vào. Cổng nhà thờ có mái đầu đao, tất cả đều được khắc bằng chữ tiếng Trung. Đây là thiết kế theo kiểu tam quan một lối kiến trúc thường hay gặp ở cung đình và chùa chiền. Đặc biệt ở phía hai bên của cây thánh giá có 2 con cá biểu tượng cho hình ảnh “cá chép hóa rồng”.
Nếu chỉ nhìn thoáng qua phần cổng, có thể nhiều người sẽ liên tưởng đến một ngôi chùa hoặc một hội quán của người Hoa.
Bởi vì cổng được xây dựng theo kiểu tam quan.
Tam quan là hình thức kiến trúc quen thuộc trong không gian tôn giáo và tín ngưỡng Á Đông.
Phần mái được thiết kế với kiểu ngói âm dương, mang đậm đặc trưng kiến trúc truyền thống Trung Hoa.
Hai bên cây thánh giá là hình ảnh cá chép chầu thánh giá.
Đây là một chi tiết rất đặc biệt.
Có thể nói:
Hình thức trang trí của phương Đông đã được sử dụng để thể hiện biểu tượng thiêng liêng của phương Tây.
Đó chính là tinh thần giao thoa văn hóa đặc sắc nhất của Nhà thờ Cha Tam.
V. “PHƯƠNG TẾ CÁC THIÊN CHỦ ĐƯỜNG” – NHÀ THỜ CÔNG GIÁO BẰNG NGÔN NGỮ VĂN HÓA HOA
Tên của nhà thờ tại cổng chính cũng được thể hiện bằng chữ Hoa:
“Phương Tế Các Thiên Chủ Đường”.
Trong đó, “Phương Tế Các” là cách phiên âm tên của Franciscus Xaverius – Thánh Phanxicô Xaviê, vị thánh bổn mạng của nhà thờ.
Điều này cho thấy ngay từ đầu, ngôi thánh đường đã gắn bó rất mật thiết với cộng đồng Công giáo người Hoa tại Chợ Lớn.
Bên trong nhà thờ còn có nhiều bức đại tự và câu đối bằng chữ Hán.
Một trong những đại tự mang ý nghĩa:
“Thiên Ân Dương Dật” – tức là ân sủng của trời cao tràn đầy.
Chỉ riêng việc sử dụng chữ Hán trong một nhà thờ Công giáo cũng đã cho chúng ta thấy sự đặc biệt của công trình này.
Nhà thờ Cha Tam vẫn giữ nguyên bản chất của một thánh đường Công giáo, nhưng cách thể hiện lại rất gần gũi với văn hóa của cộng đồng địa phương.
VI. MẶT TIỀN GOTHIC – KHI PHƯƠNG TÂY VƯƠN CAO GIỮA CHỢ LỚN
Bây giờ, kính mời quý khách quan sát phần mặt chính diện của nhà thờ.
Khác với khu vực cổng tam quan mang đậm dấu ấn Á Đông, mặt tiền của Nhà thờ Cha Tam lại thể hiện rõ nét ảnh hưởng của kiến trúc Gothic phương Tây.
Đặc điểm dễ nhận thấy nhất là:
Tòa tháp chuông cao vút;
Bố cục đối xứng;
Những ô cửa cao;
Các đường cong hình cung nhọn;
Hệ thống cột trụ liên kết theo chiều đứng.
Kiến trúc Gothic thường tạo cho người quan sát cảm giác như toàn bộ công trình đang hướng lên bầu trời.
Đó cũng là một trong những tinh thần quan trọng của kiến trúc nhà thờ phương Tây: hướng con người đến thế giới thiêng liêng và đức tin.
Tòa tháp chuông cao vút của Nhà thờ Cha Tam từ lâu đã trở thành một điểm nhấn nổi bật trên đường chân trời của khu vực Chợ Lớn.
VII. HOA SEN TRÊN KIẾN TRÚC GOTHIC
Tuy nhiên, kính thưa quý khách, Gothic tại Nhà thờ Cha Tam không hoàn toàn giống Gothic tại châu Âu.
Nếu quan sát kỹ, quý khách sẽ nhận thấy trên một số phần đỉnh trụ có hình ảnh búp sen.
Hoa sen là một hình tượng rất quen thuộc trong văn hóa Á Đông và đặc biệt gần gũi với văn hóa Việt Nam.
Trong kiến trúc truyền thống, hoa sen thường tượng trưng cho:
Sự thanh khiết;
Vẻ đẹp;
Sự vươn lên;
Những giá trị tinh thần cao quý.
Và tại đây, hoa sen lại xuất hiện trên một công trình mang phong cách Gothic.
Một bên là kiến trúc nhà thờ phương Tây.
Một bên là biểu tượng truyền thống phương Đông.
Hai yếu tố tưởng như khác biệt lại được kết hợp một cách rất tự nhiên.
Chính những chi tiết như vậy đã khiến Nhà thờ Cha Tam trở thành một công trình kiến trúc đặc biệt trong hệ thống các nhà thờ tại Việt Nam.
VIII. THÁP CHUÔNG VÀ NHỮNG BIỂU TƯỢNG HÌNH HỌC
Phía trên cao là phần tháp chuông với cây thánh giá.
Dưới mái dốc là một khối kiến trúc dạng bát giác, có các cửa sổ giúp lấy ánh sáng tự nhiên.
Phía dưới là khu vực đặt tượng Thánh Phanxicô Xaviê.
Những hình khối kiến trúc được sắp xếp theo một bố cục rất đặc biệt.
Đối với người Á Đông, các hình tượng như:
Âm và Dương;
Tứ Tượng;
Bát Quái;
Ngũ hành;
là những yếu tố quen thuộc trong tư duy triết học truyền thống.
Vì vậy, khi quan sát công trình, nhiều người có thể cảm nhận được sự gần gũi giữa các hình khối kiến trúc với tư duy về sự hài hòa trong văn hóa phương Đông.
Dù vậy, điều quan trọng nhất mà chúng ta có thể cảm nhận được là:
Nhà thờ Cha Tam không chỉ là một công trình mang phong cách kiến trúc phương Tây được xây dựng tại Việt Nam, mà là một công trình đã thực sự hòa mình vào môi trường văn hóa bản địa.
IX. BƯỚC VÀO BÊN TRONG NHÀ THỜ – MỘT THẾ GIỚI KHÁC
Kính thưa quý khách, bây giờ chúng ta cùng bước vào bên trong không gian thánh đường.
Ngay khi bước vào, quý khách sẽ thấy không gian bên trong vẫn mang những đặc điểm của một nhà thờ Công giáo:
Không gian hành lễ;
Trục hướng về cung thánh;
Bàn thờ;
Tượng Chúa;
Các biểu tượng tôn giáo.
Tuy nhiên, chỉ cần nhìn kỹ hơn, chúng ta sẽ thấy một thế giới kiến trúc rất khác.
Đó là sự xuất hiện của:
Những cột sơn son;
Hoành phi;
Câu đối chữ Hán;
Các chi tiết trang trí mang phong cách Á Đông.
Và đây chính là điểm khiến Nhà thờ Cha Tam trở nên nổi tiếng.
X. BỐN CÂY CỘT SƠN SON VÀ Ý NGHĨA MÀU ĐỎ
Một trong những hình ảnh nổi bật nhất trong gian cung thánh là bốn cây cột lớn được sơn màu đỏ.
Đây là một chi tiết rất khác biệt so với kiến trúc Gothic truyền thống của phương Tây.
Trong văn hóa người Hoa, màu đỏ là màu sắc tượng trưng cho:
May mắn;
Hạnh phúc;
Niềm vui;
Sự thịnh vượng.
Bốn cây cột đỏ nổi bật trong không gian thánh đường tạo nên một hình ảnh rất đặc biệt.
Trên các cột là những câu đối bằng chữ Hán, được thể hiện theo phong cách sơn son thếp vàng.
Đây là một ví dụ rất rõ về sự kết hợp giữa:
XI. NHỮNG CÂU ĐỐI VÀ TRIẾT LÝ SỐNG
Nhà thờ Cha Tam không chỉ đẹp về kiến trúc.
Trong từng câu chữ được thể hiện trên hoành phi, câu đối, chúng ta còn có thể cảm nhận được những triết lý sâu sắc về cuộc sống.
Một đôi liễn mang nội dung:
“Ảo thế phù vinh bất túc mãn nhân nguyện – Thiên hương vĩnh phúc phương năng suy thiện tâm.”
Có thể hiểu:
Vinh hoa phú quý ở cõi đời chỉ là những điều phù du, không thể làm thỏa mãn hoàn toàn lòng người. Chỉ có hạnh phúc vĩnh cửu và một tâm hồn hướng thiện mới là giá trị lâu bền.
Đây là một thông điệp rất sâu sắc.
Không chỉ dành cho người Công giáo.
Mà có lẽ bất kỳ ai trong chúng ta cũng có thể suy ngẫm.
Trong cuộc sống hiện đại, con người có thể theo đuổi tiền tài, danh vọng và vật chất.
Nhưng những giá trị ấy không phải lúc nào cũng mang lại hạnh phúc.
Điều quan trọng là chúng ta biết sống tốt, sống hướng thiện và biết trân trọng những giá trị tinh thần.
XII. NHÀ THỜ CHA TAM VÀ TẬP QUÁN THẮP NHANG
Một nét rất đặc biệt khác của nhà thờ là sự hiện diện của lư hương và tập quán thắp nhang.
Đối với người Việt và người Hoa, thắp nhang là một tập quán văn hóa và tâm linh đã tồn tại từ rất lâu đời.
Việc một số yếu tố văn hóa truyền thống Á Đông xuất hiện trong không gian Công giáo cho thấy khả năng thích nghi và hòa nhập văn hóa của cộng đồng địa phương.
Đó cũng chính là tinh thần rất đặc biệt của Nhà thờ Cha Tam.
Ngôi nhà thờ không từ bỏ bản sắc Công giáo.
Nhưng đồng thời, công trình cũng tìm được cách thể hiện gần gũi với văn hóa của cộng đồng người Hoa đang sinh sống tại Chợ Lớn.
XIII. NHÀ THỜ CHA TAM – CHỨNG NHÂN CỦA BIẾN CỐ LỊCH SỬ NĂM 1963
Kính thưa quý khách!
Không chỉ mang giá trị kiến trúc và văn hóa, Nhà thờ Cha Tam còn gắn liền với một biến cố quan trọng trong lịch sử Việt Nam.
Ngày 2 tháng 11 năm 1963, sau một đêm lẩn trốn tại khu vực Chợ Lớn, Tổng thống Việt Nam Cộng hòa Ngô Đình Diệm cùng người em trai là Ngô Đình Nhu đã đến Nhà thờ Cha Tam.
Theo các nguồn tư liệu lịch sử, hai ông đã đến đây và cầu nguyện trước khi bị lực lượng thuộc phe đảo chính phát hiện và bắt giữ.
Sau đó, hai anh em được đưa lên xe quân sự.
Về những phút cuối cùng của họ, lịch sử vẫn còn tồn tại nhiều cách kể và những chi tiết khác nhau.
Tuy nhiên, có một điều được nhắc đến rất nhiều:
Nhà thờ Cha Tam là một trong những địa điểm cuối cùng gắn với Tổng thống Ngô Đình Diệm và ông Ngô Đình Nhu trước khi họ rơi vào tay lực lượng đảo chính.
Vì vậy, đối với những người quan tâm đến lịch sử Sài Gòn và lịch sử Việt Nam thế kỷ XX, Nhà thờ Cha Tam không chỉ là một điểm đến kiến trúc.
Nơi đây còn là một chứng nhân lịch sử.
XIV. NHÀ THỜ CHA TAM TRONG DÒNG CHẢY CỦA SÀI GÒN – CHỢ LỚN
Kính thưa quý khách! Hơn một thế kỷ đã trôi qua. Sài Gòn đã thay đổi rất nhiều. Chợ Lớn cũng thay đổi rất nhiều. Những con đường ngày càng đông đúc hơn.
Những khu phố buôn bán ngày càng hiện đại. Nhưng giữa nhịp sống ấy, Nhà thờ Cha Tam vẫn đứng đó.
Tòa tháp chuông vẫn vươn cao. Cây thánh giá vẫn hiện diện trên nền trời. Những mái ngói mang dáng dấp Á Đông vẫn tạo nên một hình ảnh rất riêng.
Ngày nay, Nhà thờ Cha Tam vừa là:
Nơi sinh hoạt tôn giáo;
Điểm hành hương;
Địa điểm mang giá trị lịch sử;
Công trình kiến trúc độc đáo;
Và là một điểm tham quan hấp dẫn trong hành trình khám phá Chợ Lớn.
Năm 2021, linh mục Tôma Huỳnh Bửu Dư được bổ nhiệm làm cha sở giáo xứ Thánh Phanxicô Xaviê. Lúc này, nhà thờ Cha Tam đã ở trong tình trạng xuống cấp nghiêm trọng, nhiều hạng mục mục nát theo thời gian. Với tâm huyết bảo tồn di sản tôn giáo và kiến trúc, cha Tôma đã nỗ lực triển khai và hoàn thành công trình đại trùng tu ngôi thánh đường này.
Kính thưa quý cô bác, anh chị và các bạn!
Nếu phải nói về Nhà thờ Cha Tam bằng một câu ngắn gọn, chúng ta có thể nói:
Đây là nơi kiến trúc phương Tây khoác lên mình chiếc áo văn hóa phương Đông.
Ở đây có:
Cây thánh giá của Công giáo.
Nhưng cũng có:
Mái ngói âm dương của kiến trúc Á Đông.
Ở đây có:
Tháp chuông và những mái vòm Gothic.
Nhưng cũng có:
Hoa sen, chữ Hán, hoành phi và câu đối.
Ở đây có:
Không gian phụng vụ Công giáo.
Nhưng cũng có:
hơi thở văn hóa của cộng đồng người Hoa Chợ Lớn.
Và chính sự hòa quyện ấy đã tạo nên một công trình đặc biệt. Nhà thờ Cha Tam không chỉ là một nhà thờ. Đó còn là một câu chuyện về:
Sự gặp gỡ của các nền văn hóa;
Sự hòa nhập của các cộng đồng;
Lịch sử của vùng đất Chợ Lớn;
Và sự đa dạng đầy màu sắc của Sài Gòn.
Hy vọng rằng sau khi tham quan nơi đây, quý khách sẽ không chỉ nhớ đến một tòa tháp chuông hay một công trình kiến trúc cổ.
Mà sẽ nhớ rằng, giữa lòng Chợ Lớn đông đúc và nhộn nhịp, có một ngôi thánh đường đã đứng hơn một thế kỷ để kể cho chúng ta nghe câu chuyện về Việt Nam, người Hoa và phương Tây – cùng gặp gỡ trên một vùng đất mang tên Sài Gòn.
Xin chân thành cảm ơn quý khách đã lắng nghe!
Kính chúc quý khách có thật nhiều sức khỏe và tiếp tục có những trải nghiệm thật thú vị trong hành trình khám phá Thành phố Hồ Chí Minh – Sài Gòn – Chợ Lớn!